Ukształtowanie terenu

Ukształtowanie terenu, wpływając na klimat lokalny, może zdecydować, w jakim stopniu teren ten jest przydatny pod uprawę roślin sadowniczych. Zagadnienie to jest dla nas ważne, gdyż w wielu częściach naszego kraju rzeźba terenu jest bardzo urozmaicona.
NIZINY I WYŻYNY. Na ogół niziny i wyżyny mają podobne ukształtowanie i stanowią na znacznych powierzchniach mniej lub więcej wyrównany teren. Dlatego i warunki klimatyczne odpowiadają klimatowi ogólnemu, charakterystycznemu dla danego regionu. Opisany typ ukształtowania terenu występuje w naszym kraju na dużych obszarach, jak rip. województwa warszawskie, poznańskie, szczecińskie, część białostockiego i wrocławskiego oraz wiele innych. Ale i tu występują obniżenia i wzniesienia terenu, co trzeba brać pod uwagę przy uprawie drzew i krzewów owocowych.
TERENY FALISTE. W odróżnieniu od nizin i wyżyn tereny o ukształtowaniu urozmaiconym odznaczają się dużą różnorodnością warunków siedliska. Można na nich rozróżnić: 1) zagłębienia terenu; 2) szczyty wzniesień i 3) zbocza wzniesień, czyli położenia pośrednie. Dla każdego z wymienionych położeń charakterystyczny jest klimat lokalny, wpływający korzystnie lub ujemnie na uprawę roślin sadowniczych. Tereny faliste stanowią dużą część naszego kraju.
W rejonach górzystych i pagórkowatych najniżej położone tereny mają charakter kotlin lub dolin. Wszelkiego rodzaju zagłębienia, nawet nieznaczne, najmniej nadają się pod uprawę roślin sadowniczych. W zimie i na wiosnę występują tu znacznie niższe temperatury niż na okolicznych zboczach i wzniesieniach. Dlatego zagłębienia takie otrzymały nazwę za-stoisk mrozowych. Niższe temperatury są następstwem tzw. inwersji temperatury, czyli jej „odwrócenia”, spowodowanego spływaniem powietrza zimnego, które jest cięższe od ciepłego, na dno zagłębienia, Gumiński podaje, że na dnie doliny o głębokości 150 m zanotowano temperaturę o 20°C niższą niż na jej krawędzi. Z tych samych przyczyn w zagłębieniach terenu na wiosnę występują silniejsze i częstsze przymrozki, niż na wzniesieniach. Toteż w surowe zimy najwięcej roślin sadowniczych przemarza w zagłębieniach terenu, a następnie na zamkniętych równinach, z których zimne powietrze nie ma odpływu.
Szczyty wzniesień stanowią przeciwieństwo zagłębień terenu. W zimie temperatura tutaj jest wyższa, a przymrozki wiosenne są słabsze i rzadziej występują. Tereny takie są jednak zazwyczaj suchsze i wystawione na działanie wiatrów, co nie zawsze sprzyja uprawie roślin sadowniczych. Działanie wiatrów można złagodzić, stosując osłony, sadząc drzewa krzaczaste i niskopienne oraz opryskując drzewa środkami zapobiegającymi opadaniu owoców.
Zbocza wzniesień stanowią położenie pośrednie pomiędzy zagłębieniem terenu a jego najwyższym wzniesieniem. Nie wszystkie zbocza są jednakowo przydatne pod sady. Wartość ich pod tym względem zależy od kąta nachylenia, czyli od jego „spadku, oraz od wystawy, czyli od strony świata, w którą są zwrócone.
Na ogół zbocza o kącie nachylenia do 20° nadają się pod sady i ich zakładanie oraz prowadzenie nie sprawiają większych trudności. Zbocza o nachyleniu od 20 do 30° mogą być jeszcze wykorzystane pod uprawę roślin sadowniczych, ale koszty z nią związane są wyższe.
Najstarszym sposobem przystosowania bardziej stromych zboczy do uprawy roślin jest budowanie teras (rys. 13). Na zboczu tworzy się wyrównane powierzchnie, na których wysadza się drzewa czy krzewy. Aby zapobiec erozji gleby, zbocza można zadarnić, a poziomą część uprawiać lub utrzymywać w ugorze herbicydowym. Uproszczoną formę terasy stanowią tzw. jaskółcze gniazda (rys. 14), zbudowane dla poszczególnych roślin sadowniczych. Zarówno terasy, jak i jaskółcze gniazda są rozmieszczone wzdłuż poziomic.
Hys. 14. Sadzenie drzewek owocowych w „jaskółczych gniazdach”
Na zboczach można jeszcze sadzić drzewa i krzewy owocowe w tzw. bruzdy konturowe. Chronią one teren przed erozją i zatrzymują spływającą wodę. Stwierdzono, że w bruzdach wilgotność bywa większa o 34°/o niż  w miejscach, gdzie woda swobodnie spływa.  Bruzdy konturowe wyoruje się pługiem na szerokość dwóch skib. Na zboczach bardziej stromych wykonuje się bruzdy gęściej, sadząc rośliny w co drugą.
Zbocza o nachyleniu większym niż 30° nie nadają się pod sady towarowe, gdyż zbyt utrudniają zabiegi pielęgnacyjne, mogą być natomiast wykorzystane pod sady przydomowe*
Niekiedy stopień nachylenia zbocza określa się w procentach (5, 10, 20% itp.), co oznacza, że np. przy 5% nachylenia zbocze o podstawie 100 m ma 5 m wysokości. Pod uprawę roślin sadowniczych nadają się zbocza o nachyleniu do 20%.
Drugim czynnikiem mającym duży wpływ na przydatność zbocza dla produkcji sadowniczej jest jego wystawa.
Wystawa południowa zapewnia roślinom maksymalną ilość ciepła ze względu na najlepsze nasłonecznienie, gdyż kąt padania promieni słonecznych jest tutaj najbardziej zbliżony do prostego. Szczególnie silnie nagrzewają się tu gleby lżejsze. Z tej przyczyny takie zbocza nadają się pod uprawę przede wszystkim gatunków i odmian wymagających dużo ciepła, jak: brzoskwinie, morele, zimowe odmiany grusz, winorośl. Na zboczu południowym owoce wszystkich roślin sadowniczych wcześniej dojrzewają, lepiej się wykształcają, są smaczniejsze i trwalsze. Jedynie letnie owoce jabłoni i grusz w takich warunkach szybko przejrzewają i mącznieją.
Wystawa południowa ma jednak i ujemne strony. Wegetacja roślin rozpoczyna się tu wcześniej i panują największe wahania temperatury. W związku z tym występują najczęściej i najsilniej zgorzele pni oraz przemarzanie pączków, kwiatów czy zawiązków. Silne nagrzewanie gleby przyspiesza jej wysuszenie, sprzyjając rozpyleniu przy uprawie.
Na zbocza północne promienie słoneczne padają przez małą część dnia, a do bardziej stromych zboczy słońce w ogóle nie dociera, toteż wegetacja rozpoczyna się później, wahania temperatury są mniejsze i zgorzele oraz uszkodzenia przez wiosenne przymrozki są rzadsze. Wreszcie na zboczach północnych gleba jest zazwyczaj wilgotniejsza niż na południowych.
Wystawa północna ma jednak duże wady. Wskutek gorszych warunków cieplnych owoce • dojrzewają później i często mają gorszy smak, u odmian ciepłolubnych zaś mogą nie dojrzeć. Najlepiej jeszcze udają się w tych warunkach letnie i jesienne odmiany jabłoni, następnie śliwy i wiśnie.
Wystawa wschodnia jest chłodniejsza niż południowa, dlatego początek wegetacji i kwitnienie roślin są tutaj nieco opóźnione. Zbocza o tej wystawie są narażone na bezpośrednie działanie wiatrów wschodnich, które w zimie wysuszają glebę i rośliny oraz zwiewają śnieg, zubożając zapasy zimowe wody i zwiększając niebezpieczeństwo przemarznięcia korzeni roślin.
Wystawa zachodnia ma podobne wady jak Wschodnia. Znajduje się pod bezpośrednim działaniem wiatrów zachodnich, które mogą uszkadzać drzewa i strącać owoce. Jest ponadto cieplejsza, toteż groźba zgorzeli i niszczenia kwiatów przez przymrozki jest tu większa.
Wystawy pośrednie, jak południowo-wschodnia, południowo-zachodnią i inne, mają również pośrednie właściwości. Za najodpowiedniejsze pod uprawę roślin sadowniczych uważa się zbocza o wystawie południowo-wschodniej i południowo-zachodniej.

Tagi: , , , , , ,